Rannsókn á útivistarsvæðum í Garðabæ
Frá 1991 hefur Ísland tekið þátt í Evrópusamstarfi á sviði vísinda og tæknirannsókna, svokallaðri COST-samstarfsáætlun (European Cooperation in the field of Scentific and Technical Research).
Eitt þessara verkefna er COST E33 - Skógur til útivistar og náttúrutengdrar ferðaþjónustu (Forests for Recreation and Nature Tourism).
Starfið í COST E33 hófst í janúar 2004 og mun standa yfir í um fimm ár. Frá því að verkefnið hófst hefur áherslan breyst og er ekki lengur einskorðuð við skóglendi heldur tekur nú til náttúrutengdra útivistarsvæða almennt.
COST E33 byggir á þremur áherslusviðum sem unnið er að í þremur vinnuhópum. Þetta rannsóknarverkefni fellur undir Vinnuhóp nr. 2: Framboð og eftirspurn á útivist og náttúrutengdri ferðaþjónustu, þ.m.t. notkun. Ragnhildur Skarphéðinsdóttir landslagsarkitekt hjá Hornsteinum arkitektum hefur verið fulltrúi Íslands í vinnuhópnum..
Rannsókn þessi á náttúrutengdum útivistarsvæðum er liður í framlagi Íslands til þessa samstarfs. Garðabær er fyrsta sveitarfélagið á Íslandi sem framkvæmir slíka úttekt og er þar með fyrirmynd annarra sveitarfélaga á Íslandi.
Tilgangur verkefnisins:
Niðurstöður rannsókna á Vesturlöndum sýna að æ fleiri þjást af sjúkdómum sem rekja megi til kyrrsetulífs og að ein af helstu orsökum kyrrsetulífs sé „hreyfiletjandi” skipulag í þéttbýli. Í kjölfarið hefur mikil vakning verið að eiga sér stað og athyglinni er í auknum mæli beint að útivistarþörfum fólks og möguleikum til útivistar. Fjöldi rannsókna hefur einnig sýnt fram á sterk tengsl á milli náttúruþátta og vellíðunar og hafa margir jafnvel viljað meina að maðurinn hafi erfðafræðilega þörf fyrir tengingu við náttúrulegt umhverfi og að aukning lífsstílstengdra sjúkdóma sé þ.a.l. vísbending um að við séum farin að ögra þolmörkum andlegrar og líkamlegrar vellíðunar.
Staðreyndin er sú að fólk sækir í umhverfi þar sem því líður vel, umhverfi sem býður upp á slökun og jafnvægi. Það efast enginn um að útivist hefur jákvæð áhrif á vellíðan, sérstaklega á stöðum þar sem náttúrutenging er mikil. Það má því líta svo á að aðgangur að gæða útivistarumhverfi sé grundvallarlífsgæði í daglegu lífi.
Á tímum mikillar og hraðrar þéttbýlismyndunar hefur eftirspurn eftir nýjum byggingarsvæðum aukist til muna og hefur þörfin fyrir greiningu og verndun útivistarsvæða og útivistarmöguleika því aldrei verið meiri. Þótt vísbendingunum um þarfir fólks fyrir útivist fjölgi ört er engu að síður lítið vitað um raunverulega notkun fólks af útivistarsvæðum og enn minna vitað um útivistarþarfir fólks eða viðhorf þess til gæða útivistarsvæða og útivistarmöguleika. Rannsóknir á þessu sviði eru af skornum skammti hérlendis og langt í land með að ná saman heildstæðri mynd hvað varðar framboð, eftirspurn og notkun útivistarsvæða. Því er ljóst að þörfin fyrir slíka rannsókn er mikil og þykir löngu tímabært að gera ítarlega úttekt.
Markmið verkefnisins
Það má e.t.v. segja að æðsta markmið verkefnisins sé að vekja athygli á mikilvægi útivistarsvæða í daglegu lífi og áhrifum útivistar á heilsu og vellíðan. Meginmarkmiðið er því í rauninni að afla vísindalegra staðreynda sem hægt er að styðjast við í stefnumótun og skipulagi eða e.k. þarfagreining sem samanstendur af
a) könnun á framboði náttúrutengdra útivistarsvæða og útivistarmöguleika og viðhorfum fólks til gæða svæðanna
b) könnun á árstíðbundinni notkun og
c) könnun á þörfum fyrir náttúrutengda útivist.
Aðferðafræði
Rannsóknin tekur til fimmtán útivistarsvæða í landi Garðabæjar sem þekja alls um 26 km2 eða um 63% af heildarflatarmáli sveitarfélagsins.
Gagnaöflun fer fram í þremur hlutum:
Í fyrsta hlutanum verður skoðanakönnun vistuð á heimasíðu bæjarins, „Minn Garðabær,” sem hefur verið hönnuð sérstaklega m.t.t. þátttökulýðræðis. Tilkynning um rannsóknina verður send út til um 1000 íbúa eldri en 18 ára.
Könnuninni verður síðan fylgt eftir með fundum með hópum t.d. frjálsum félgasamtökum í Garðabæ.
Í þriðja hluta rannsóknarinnar verður gögnum safnað á vettvangi.
Niðurstöður og kynning
Niðurstöður úr slíkri rannsókn munu vera settar fram á þann hátt að þær séu aðgengilegar og geti nýst vel í stefnumótunar- og skipulagsvinnu á mismunandi skipulagsstigum. Þegar niðurstöður úr könnuninni og hópastarfi liggja fyrir verða þær notaðar til þess að þróa „lifandi líkan” sem gerir sveitarfélaginu kleift að safna saman upplýsingum á gæðum útivistarsvæða, þörfum og notkun á útivistarsvæðum en slíkt líkan mun nýtast sveitafélaginu í framtíðar stefnumótun og ákvarðanatöku við skipulag útivistarsvæða í sveitarfélaginu.
Niðurstöður verkefnisins verða einnig kynntar í bæklingi sem verður dreift til íbúa Garðabæjar ásamt kynningu á svæðunum og þeim útivistarmöguleikum sem þau hafa upp á að bjóða.
Það er von okkar, sem að rannsókn þessari stöndum, að niðurstöðurnar muni leiða til dýpri skilnings á mikilvægi útivistar og að líkanið muni nýtast vel við forgangsröðun í skipulagi þar sem heilsa og vellíðan manna og umhverfis verði sett á oddinn.
Við teljum að þátttaka Garðabæjar í rannsókn sem þessari muni koma bæjarfélaginu að góðum notum í stefnumótunar- og skipulagsvinnu í framtíðinni og að með þátttöku sinni verði bærinn fyrirmynd annarra sveitarfélaga til þess að gera skipulegar athuganir á fjölbreytileika, gæðum og aðgengi að náttúrutengdum útivistarsvæðum, þörfum íbúa fyrir náttúrutengd útivistarsvæði og notkun.
Verkefnið var kynnt á ráðstefnu Evrópusambandsins (Cost Action E33 - vinnuhópi 2 um framboð, eftirspurn og notkun náttúrutengdra útivistarsvæða) í Slóvakíu í okt. 2006.
Framkvæmdaraðilar : Rannsóknasvið Hornsteina arkitekta ehf.
Verkefnisstjóri : Kristín Þorleifsdóttir Ph.D kandídat, landslags arkitekt MLA